کتابشناسی

«محمود طرزی»

بخش دوم

صدیق رهپو طرزی

4-      آیا چه باید کرد؟

ویژه گی ها :

                                                                      آیا چه باید کرد؟

هدیۀ س.ا.ا.

کتاب سوم

تالیف

مدیر و سر محرر س.ا.ا.

محمود طرزی

درمطبعۀ دارالسلطنۀ کابل بسعی و اهتمام مهتم مطبعه الحاج عبدالخالق پسر طرزی مرحوم بزیور طبع آراسته گردید

سنه

1330

«المقدمه» با حمد و ثنای خدا شروع و با درود بر محمد ادامه یافته آل واصحاب، ایمه و مجتهدین وعلما و مشایخ را ستایش نموده و با «تعظیم ملت»، پایان می یابد.

او بر این باور است که هرگاه خدا بخواهد، "یک ملکی را آباد بسازد و یکملتی را بخیر ها و سعادتها رهنمایی کند...سبب الاسبابی را بکار انداخته بسی سببها برای آن فراهم می آورد."

او یکی از این سبب هارا "بادشاه خوب" می داند و آن را "علی الخصوص ملک و ملت اسلام.زیرا مسلمانی وجود بادشاه را لازم میدارد، و به اطاعت آن خود را مکلف و مامور می شناسد. حکومتهای جمهوری در اسلام هیچ دیده و شنیده نشده است. اگر چه شورا و جمهور انعقاد شده باشد ولی برای انتخاب خلیفه و امیر شده است نه برای تاسیس حکومت جمهوری ..."

سبب دیگر را "شوق و ذوق عمومی جوانان وطن بسوی خواندن و نوشتن و تحصیل هنر وری" می داند.

او این اثر را برای "هیئت اجتماعیه اسلامیه" مفید می داند.

به باور خودش این یک اثر عبارت از یک استقهام و استسفاریست که بنابر یک حس اندیشه و سودا و یک خوف و بیم دهشت نما از فکر فاتر و عقل قاصر خود می پرسم" و بعد از "زبان همان فکر وعقل بترجمانی کوشش می ورزم."

او به گونه گونی فکر تاکید می ورزد و می گوید، "چون افکار بقدر الوان مختلف ومتفاوت میباشند.از آن سبب هر کس که یک فکر وتصوری کند بر عین حقییقت بودن آن فکر حکم کرده نمیشود."

در فصل اول زیر عنوان "چه بودیم چه شدیم؟ بر این امر تاکید می ورزد که پیش از "طلوع آفتاب عالمتاب دین مبین محمدی هرچه بودیم بودیم !" مورد گفتگو نیست. اما، "هنوز یک عصر نگذشته بود که ما یک دولت پــُر قوت " شدیم.

سپس از شکوه این دور سخن می راند و بعد "هزار افسوس" می خورد که "این حال بسیار دوام ننمود : بلای تفرقه و اختلاف در امت بکمال دهشت ظهور نمود."

بعد از فرقه های مذهبی گونه گونه و به میان آمدن "طوایف الملوکی عمومی" سخن زده و بر این امر تاکید می ورزد که این کار درحالی جریان داشت که اروپا به سوی تمدن نو گام برمی داشت. نکته مهم گسترش دانش عملی در این سرزمین و ایجاد صنایع و اختراع ها می باشد. در حالی که در مملکت های اسلامی "تنها به تطبیقات نظری و آن نظریات به تطبیقات معنوی و روحانی صرف و استعمال شد."

او یاد آورمی شود، "در فرنگستان ...همۀ علوم و فنون را بعملیات انداخت هزار ها گونه ترقی برای آن دادند و بسی فواید و منافع از آن برویکار انداختند."

او در برابر پرسش چه باید کرد؟ بر نکته هایی چون : درک همه جانبه قرآن، اتحاد، استفاده از علوم و صنایع و بر قدرت "عسکری"، تاکید می ورزد.

درپایان از دیگر قلم به دستان، "صاحبان افکار عالیه و دانشمندان" می خواهد تا در این بحث وارد شده و نظریه های خویش را ارایه بدارند.

این اثر دارای 160 ص. و اندازه : 16 س.م.می باشد.

تاریخ نشر: سنه (1912/1330/1291)

5-      سیاحت بر دورادور کره زمین به هشتاد روز

«محمود طرزی» این رمان علمی ــ خیالی، «ژول ورن»، نویسنده معروف فرانسه یی را كه «احمد احسان» آن ها را از فرانسه یی به تركی بر گردانده است، به پارسی ترجمه نموده است. این اثر، دارای(276) ص.می باشد.

این كتاب بر کاغذ رنگی به چاپ رسیده است.

سال نشر : (1912/1331/1291).

6-      سیاحت در جو هوا

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبعۀ عنایت

عدد (4)

سیاحت در جو هوا

مولفش بزبان فرانسوی

«ژول ورن»

مترجمش بزبان ترکی

«احمد احسان»

مترجمش بزبان فارسی

محمود طرزی

در دارالسلطنۀ کابل در مطبعۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردید

سنه 1331

«عنایت الله»، معین السلطنه، در زیر عنوان، "یکدو سخن در باب طبع کتاب" چنین می نویسد، "مردمان ملک ما چون هنوز بخواندن آثار ادبیه وقتۀ طرز نو عادت نگرفته اند و چشمها و ذهنهای شان با همان اثر های طرز قدیم آموخته گی دارد از آنسبب یکدو کتابی که تا بحال در مطبعۀ عنایت چاپ شده و شیوۀ تحریر و تالیف آن بیک اصول نو و اسلوب این عصر و زمان ترقی پرتو میباشد برخلاف امیدواریئی که داشتیم مظهر رغبت عمومی نگردیده کتاب های افسانۀ که در مملکت ما خوانده می شود مانند ورقه و گلشاه، چارپری، چاردرویش و امثال آن بدرجۀ لایعنی ومضر اخلاق است که حد و نهایت ندارد."

در این بخش در مورد داستان ها و ناول های علمی ــ فنی روشنی انداخته می شود.

آن گونه که روشن است این اثر اندیشه ها و ایده هایی را برای پرواز به آسمان به وسیله طیاره و یا هواپیما، بیان می دارد.

این اثر دارای(219) صفحه.بوده و به اندازه(19) س.م. می باشد.. در چاپخانه «عنایت» در «کابل» به دست نشر سپرده شده است.

سال نشر : (1912/1331/1291).

7-      ادب در فن

ویژه گی ها :

ادبدرفن

به نام دیگر

«محمود نامه»

دیوانچه غزلیات

محمود طرزی

بترتیب ردیف

(الفبا)

مطبع عنایت

درمطبعۀ دارالسلطنۀ کابل

بزیور طبع آراسته گردید

سنه 1331

این اثر که به تر بود عنوانش "فن (این واژه به معنای حال و گونه، غم و شاخ درخت به کار می رفته است. هم چنان درموسیقی نغمه معنا دارد و از سوی دیگر روش و راه را در بر می گیرد. درگذشته بیش تر به معنای صنعت و هنر به کار می رفته است. حالا بار معناییش بیش تر تکنیک و تکنولوژی است که با صنعت همراه گردیده است..ط.) در ادب" می بود.زیرا مساله های صنعتی و فنی را به شعر آورده است. منظور از آن، بیان خصوصیت های صنعت و فن در قالب ادب و یا شعر می باشد.

آن گونه که از توضیح خود «محمود طرزی» بر می آید، دربرابر «پنج کتاب» به ویژه بخش اول آن که «کریما» نام دارد، سروده شده است. به باور «محمود طرزی»، این «پنج کتاب»، "تنها برای اطفال پنج ده ساله نی، بلکه برای مردان چهل ساله بیشتر مفید و زیاده تر نافع شمرده میشود."

«طرزی»، این اثر را به تاسی از یکی از این کتاب های «پنج کتاب» که «محمود نامه » و یا «محمود ایاز» نام دارد، «محمود نامه» نیزخوانده است.

اویاد آورمی شود که «محمود نامه» مربوط به پنج کتاب» از"می و پیاله، ازگل و لاله، از باده   " سخن می زند و این «محمود نامه»، از "کلمات غلیظ و ثقیل توپ، تفنگ، زغال سنگ، الکتریک،...سخن می زند."

او برای توجیه این اثر چنین می گوید، "چه بایدکرد؟ عصر عصر فن، زمان زمان کار و ترقیست."

بعد غزل ها از ردیف الف شروع و به یا ختم می شود.

او با این تک بیت آن را پایان میدهد:

"«محمود» ز اخلاص دعا گوید و خواهد

عالی شود این ملک هوا خواه ترقی"

این اثر، در سال دوم «س.ا.» به مثابه همراه با آن نشریه چاپ شده است. دارای (45) ص. و اندازه (18) س.م. می باشد.

سال نشر : (1913/1331/1291).

8-      رساله نقطه گذاری

خود این اثر وجود ندارد. اما، «صالح پرونتا» آن را دیده است. بخشی از آن در برابرپرسش یكی ازخواننده گان «سراج الاخبار»، به دست نشر سپرده شده است.

سال نشر : (1913/1332/1292).

9-      توحید خالق یگانه  به زبان موالید ثلاثه

ویژه گی ها:

هدیۀ سال سوم س.ا.ا.

توحید خالق یگانه بزبان موالید ثلاثه

جلال آباد 1329

در مطبعه دارلسلطنۀ کابل طبع گردید

1332

در این رساله توحید و یگانگی خدا از زبان نباتات آغاز می گردد. او در بخشی به این امر می پردازد که هر ذره و حتا کوچک تر از آن، آینه تجلیش می باشد.

بعد به گفته خودش به جمادات می پردازد و از آن میان به زغال سنگ و اهمیت این موجود سیاه تاکید می ورزد.

بعد به حیوانات یا زنده جانان به ویژه دامان انگشت گذارده و از تخم بحث می راند که چگونه از درون هاهک سپید، جان بیرون می شود. به این گونه خلقت به وجود می آید.بعد به نر و ماده پرداخته این جذبه را سنگ بنیاد حیات یا به زبان دیگر عشق می خواند. سپس به "احوال انسان" می پردازد و بر فرمانروایی انسان بر دیگر موجودات انگشت می گذارد و بر نقش اجتماعی انسان تاکید می ورزد.

در پایان، حکایت بر سبیل تمثیل را که در آن انسان با نیروی عقل و خرد خویش دامان را به دام و قفس می اندازد، می آورد.

این رساله همراه با سال سوم «س.ا.» که دارای(37) ص.به اندازه(14) س.م. می باشد، نشر شده است.

سال نشر (1914/1332/1293)

10-   بیست هزار فرسخ سیاحت در زیر بحر

این كتاب یکی از رمان های علمی ــ خیالی، «ژول ورن»، نویسنده معروف فرانسه یی است. «احمد احسان» آن را از فرانسه یی به ترکی ترجمه نموده است. این اثر، دارای(362) ص. بوده و در چاپخانه «عنایت» نشر شده است.

سال نشر :  (1914/1333/1293).

11-   جزیره پنهان

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبع عنایت

عدد (7)

کتاب اول «قضا زده گان بالون»

دردارلسلطنه کابل در مطبعۀ عنایت آراسته گردید

نویسنده

«ژول ورن» فرانسوی

مترجمش به ترکی

«احمد احسان»

مدیر جریدۀ مصور «ثروت فنون»

مترجمش به فارسی

محمود طرزی

این کتاب با اثر دیگری به نام«بیست هزار فرسخ درزیر بحر»

لازم و ملزوم است زیرا احوال کپیتان «نمو»، کشتیبان «نوتیلوس» را بیان می دارد

به گفته «محمود طرزی»،"این رومان ــ یعنی ناول ــ ...حال ابتدایی بشریت را تصورمی کند." دراین اثر، درمی یابیم که "بجز عقل و ذکا، و علم و فن...سعی و کوشش و یگانگی" چیزی دیگری برای نجات این «قضا زده گان بالون» یاری نمی رساند.

این کتاب، دارای(480) ص.واندازه بیست و سه س.م.می باشد.

این اثر دارای نقشه یی نیز می باشد.

سال نشر : (1914/1332/1293).

12-   مختصر جغرافیای عمومی

ویژه گی ها :

هدیه

س.ا.ا.

سال (4) شماره (24)

مختصر جغرافیای عمومی

تالیف

محمود طرزی

از درسهائیکه در سال اول تشکیل مکتب فیض مکتسب حربیۀ سراجیه برایشاگردان سنۀ اول و دوم نقریر نموده ام تحریر و ترتیب یافته است

در مطبعۀ تپوگرافی دارالسلطنۀ کابل بزیور طبع آراسته گردید.

سنه 1333

زیر نام " یکدو کلمه عرض" پس از حمد و نعت و مدح شاه چنین آمده است، "وطن وملت خود را از شر دشمنانش محفوظ میخواهم."

او در "درس روز اول" به شاگردان مکتب «حربیۀ سراجیه» یاد آورمی شود که چون گشایش اینگونه مکتب، "یک اختراع و ایجاد نوی شمرده میشود : بایست قدر ایننعمت را بشناسند."

این درس ها که در مورد "احوال زمین" می باشد با "سوالهای امتحان" همراه می گردد.

او، این اثر را به گفته خودش "از آنجایی که درین مکتب «حربیۀ سراجیه» براساس مکتبهای هندی تدریس می شد آن را از نظر «عبدالهادی» خان و «عبدالرحمان» خان که از تحصیل یافته گان مکتب «حبیبه» بودند و به حیث محرران «سراج الاخبار افغانیه» کار می کرده اند" گزارنیده شده است.

این کتاب دارای نقشه هایی می باشد.کار نقشه کشی را "میرزا محمد جعفر خان قندهاری" که کار سرپرستی س.ا.ا.را در مطبعه به دوش داشت" انجام داده است.

این اثر دارای(72) ص. بوده و اندازه اش(22) س.م.می باشد.

سال نشر : (1915/1333/1294).

13-   مکمل و مفصل جغرافیای عمومی

آن گونه که «محمود طرزی» وعده داده بوده است، اثر دیگری به نام «مکمل و مفصل جغرافیای عمومی»، را نیز برای شاگردان مکتب «حربیۀ سراجیۀ» نگاشته است.

در مورد ویژه گی های این اثر تا کنون آگاهی های لازم به دست نیامده است.

سال نشر : (1915/1333/1294).

14-   معلم حكمت

ویژه گی ها :

هدیۀ

س.ا.ا.

سال پنجم شماره بیست وچار

اثر

محمود طرزی

در مطبعۀ حروفی دارالسلطنۀ کابل طبع گردید

1334

در صفحه بعدی زیر عنوان "افادۀ مرام " بیان شده است که انسان به علم ومعرفت یعنی دانایی و شناسایی نیاز دارد.

هم چنان یاد آوری می شود که وظیفه مقدس س.ا.ا.را، "شناسایی و دانایی حکمت" می داند.

این اثر، گفتگو میان یك استاد یا معلم حکمت و شاگرد هوسکار که خواهان معرفت و دانش است را در بر دارد.

استاد در «پاریس» درس حكمت (فلسفه) خوانده است. او با شاگردی به گردش می رود و در باره آسمان، زمین، هوا، رطوبت، بخار، شبنم، ابر، باد، باران و آب و اهمیت علم كیمیا ...سخن رانده و شاگرد را درجریان این مساله ها، قرارمی دهد.

این اثر دارای(104) ص.بوده به اندازه (14) س.م. می باشد.

سال نشر:  (1916/1334/1295)

15-   رساله رموزات تحریرعبارات

این اثر را «محمود طرزی» و «محمد سرور» که دارای(20) ص.می باشد، با یاری همدیگر به دست نشر سپرده اند.

ویژه گی های این اثر تا کنون نا روشن است.

سال نشر : (1917/1336/1296).

16-   تاریخ محاربه روس و ژاپان

ویژه گی ها :

کتابخانۀ

مطبع عنایت

عدد (11)

تاریخ محاربۀ روس و ژاپان (05- 1904)

مترجمش به زبان فارسی

محمود طرزی

این کتاب غیر ازینکه وقوعات حربیه را که از آغاز اعلان حرب تا بوقت امضا شدن معاهدۀ صلح با تفصیلات تمام جامع میباشد احوال جغرافیه و تاریخیه و ایستاتسیکیه و سیاسیه هردو دولت محارب را نیز با تمام تفصیلاتش بیان میکند

دردارلسلطنه کابل در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردید

سنه

1334

این کتاب دارای پنج جلد می باشد. «عثمان ثنایی و علی فواد» دو افسر عالیرتبه ترکی آن ها را نوشته اند.

آن گاهی که امیر «حبیب الله» سفری در سال (1907/1325/1285) به مزار شریف داشت، به او پیشکش گردید.

«محمود طرزی»،.در اثر خواهش امیر «حبیب الله»، سه جلد دیگر را از «استامبول»، خواست و آن ها را در مدت یکسال به زبان پارسی بر گرداند. این اثر در سال (1910/1328/1288)، پیش ازنشر «سراج الاخبار» در «دارالترجمه تركی» صورت گرفت.

این اثر، با شیوه خوشنویسی «نستعلیق» به خط «محمود طرزی»، نوشته شده است.

آن گاهی که «مطبعه عنایت»، درسال (1917/1336/1296) بر آن شد تا آن را چاپ نماید، چون اصل ترجمه به گفته خودش «ضایع» شده بود، او مجبور گردید تا سه سال دیگر را وقف بر گرداندن دوباره این اثر نموده و هر پنج جلد آن را به دست نشر بسپارد.

جلد اول دارای()296) ص. و در سال (1916/1335/1295) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد دوم دارای( 260) ص. و در سال (1916/1335/1295) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد سوم دارای( 304) ص. و در سال (1917/1336/1296) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد چارم دارای( 314) ص. و در سال (1918/1337/1297) به پارسی بر گردانده شده است.

جلد پنجم دارای( 308) ص. و در سال /1337/1297) به پارسی بر گردانده شده است.

سال ترجمه اول : (1910/ 1328/ 1288)

سال چاپ و نشر : (1916 تا 1918)

17-   وطن و معانی متنوعه حکمیه آن

ویژه گی ها :

هدیه

س.ا.ا.

سال (6)  شماره (24)

وطن

ومعانئی متنوعه و محاکمات حکیمۀ آن

اثر

محمود طرزی

درمطبعۀ حروفی دارالسلطنۀ کابل طبع گردید

سنه 1335

یکدو کلمه عرض

در "تمهید"

«محمود طرزی» این پیشگفتار، مقدمه ویا تمهید را چنین آغاز می نماید :

"عصر عصر ترقی ، زمان زمان تجدد و نوی است. اینعصر نو از تاریخ بکار آوردن قوت بخار و ایجاد قوۀ الکتریک آغاز کرده است."

او در جای دیگر با شگفتی از به میان آمدن، "چه صنایع، چه اختراعات نو،چه آدمها، چه اخلاقها، چه اطوارهای نو، چه سخنان، چه کلمات نو" سخن می راند.

سپس از کار برد واژه نو و "کلمه مقدسه وطن» حرف می زند.

 این رساله در سال ششم «س.ا.»همراه با آن نشریه چاپ شده است.

این اثر دارای (98) ص. و اندازه 16) س.م. می باشد.

سال چاپ : (1917/1335/1296).

18-   سراج اطفال

پنج شماره اش زیر نظر «محمود طرزی» به چاپ رسیده است. بعد «عبدالهادی داوی» آن را ضمیمه «امان افغان» نشر نموده است. این اثر بار اول همراه با سال هفتم «س.ا.» نشر شده است.

سال نشر : در سال (1918/1337/1297).

19-   نامه «محمود طرزی» به «امان الله»

این نامه شخصی را، آن گاهی كه «محمود طرزی» وزیر مختار در «پاریس» بود، به «امان الله» فرستاده است. این نامه، از لحاظ بیان دیدگاه «محمود طرزی» درآن مرحله حساس، پــُراهمیت می باشد. این نامه، روز 2 دسمبر 1922، نوشته شده است. اصل نامه در كتابخانه «صالح پرونتا» وجود داشته است.

زمان نوشته : (1922/1341/1301).

20-   یاد داشت ها

 دربخشی از كتابچه های «یادداشت» نوشته «محمود طرزی» خاطره هایی میان سال های ( 1919) تا (1928) درج اند. این اثرها، نزد «عبدالوهاب طرزی » پسرش، وجود داشته اند.

سال ترتیب : (1928).

21-   سیاحت نامه استامبول

این اثر كوچك، دارای(38) ص. می باشد. او به همراهی «عبدالرحمان پشاوری» از جزیره های دورا دور «استامبول» دیدن نموده و خاطره های خویش را بیان می دارد. این رساله، در كتابخانه «عبدالوهاب طرزی» وجود داشته است.

تاریخ : 25 می 1932.

22-   پراگنده

ویژه گی ها :

کتابخانه

مطبع عنایت

عدد(8)

پراگنده

مجموعۀ اشعار

محمود طرزی

درحال ها و تاریخ های مختلف نظم و انشاد گردیده و در دارلسلطنه کابل جمع و تدوین شدند، و در مطبعۀ مبارکۀ عنایت بزیور طبع آراسته گردیده

فی غره رجب المرجب

سنه

1333

این اثر، دربرگیرنده شعرهای «محمود طرزی» که از سال (1896/1314/1275) تا زمان چاپ یعنی سال (1915/1334/1294) ،سروده شده است، می گردد.

در این این اثر، ترجیع بندی از شعر «ضیا» پاشا که از شاعران و ادبای عثمانی است، در سال(1897/1315/1276) در«دمشق» از شعر به شعر ترجمه شده است.

بعد شعر هایی به گفته خودش "پراگنده از ارادۀ طبع نیز توام سر زده است. از آنجمله منظومۀ سیاحت نامه یی است که درسنه (1900/1318/1279) بعد از رحلت قبله گاه دل آگاه مرحومم از شام بسوی درسعادة (استامبول) وقوع یافته است. این سیاحت نامۀ منظوم تقریباً پنجصد بیت است که به نام «سفر بعد از وفات پدر» موسوم شده است".

او برای چاپ و نشر این اثر در «استانبول» تلاش نمود اما موفق نشد.

در جریان بازگشت به وطن آن را به «محبوب عالم» دیر نشریه «پیسه» در «لاهور» سپرد.

آن گاهی که از دریافت این اثر نا امید شد سپس به گفته خودش "دیگر نسحۀ از آن باقی نمانده ازمقدمه سیاحت نامۀ مذکور این چند فرد آتی را که بخاطر مانده بود ثبت دفتر یادگار نمودم."

این اثر، نیز در چاپخانه «عنایت» به دست نشر رسیده است. دراین اثر، (37) شعر، شامل مساله های گونه گونه چون: :«الهامه»، «عشق وطن»، «هیئت اجتماعیه» و دیگر و دیگر یا به گفته خودش، " آخر ترین شعری كه گفته ام، و بعد از آن از شعر گویی دم فرو بسته ام. همین فرد ذیلست :

فرد

شمعیم كه جامد شدۀ شعله و داغیم

سردیـم چو كافور، ولی درد سراغیم

ده افغانان، دارالسلطنۀ كابل: سنه (1914/1333/1293)

انتها

تمام شد

محمود طرزی

این اثر دارای (74) ص.می باشد.

سال چاپ : (1914/1333/1293).

23-   شعر های بدون عنوان

آقای «روان فرهادی»، در بخشی از کتاب «مقالات محمود طرزی»، چنین می نگارد، " در کتابخانه «عبدالوهاب محمود طرزی»، فرزندش، نسخه خطی اشعار والد بزرگوار خویش را که بخط آن مرحوم است نیز محفوظ داشته اند. این اشعار شامل دوقسمت است :

1- اشعار بودن عنوان از عهد «امانیه»، که چند صفحه محدود می باشد و یکی (منظور همان به یکی است) تشکیل حکومت افغانستان مستقل را بیان میکند.

2- دو رسالۀ دیگر."

او در این جا از رساله های «ژولیده» و «پژمرده»، سخن می زند.

24-   «ژولیده»

ویژه گی ها :

ژولیده

مجموعۀ اشعار

محمود طرزی

از اواخر سنه (1928/1346/1306) الی اواخر سنه (1932/1350/1310)

همه اشعاری که قریحه بقلم ریخته

. جامعست.

در استانبول (1933/1351/1311).

آن گونه که گفته شد آقای «روان فرهادی»، از دو مجموعه به نام های «ژولیده» و «پژمرده» نام می برد. اولی را چنان که خود می نویسد، "حاوی اشعار محمود طرزی (1928/1346/1306) تا اخیرسال (1932/1350/1310) که در آن :

1 - جنگ داخلی کابل. 2 - احوال کندهار و هرات. 3 - اشعاری که در هنگام غربت و پناهگزینی در «ایران»، سروده است. 4 - اشعاری که درترکیه سروده است".

جالب است که «امین طرزی» در مقاله اش به نام «محمود طرزی در غربت» که در«روشنی»، فصلنامه «کانون روشنگران افغانستان»، شماره دهم بهار ( 2000/1379) نوشته است، «ژولیده و پژمرده» را زیر یک عنوان آورده است.

اما، از تصویری که از پشتی این اثر در میدان اندیشه یی «محمود طرزی» مربوط به «بنیاد فرهنگی محمود طرزی»، گنجانیده شده و در بالا از آن یادی به عمل آمد، تنها عنوان «ژولیده» درج است و بس.

این اثر دارای (288) ص.می باشد.

سال نشر : (1933/1351/1311)

25-   پژمرده

این مجموعه در «استامبول» در سال های (1932/1350 0/131 (و (1933/1351/1311) به دست نشر سپرده شده است.

یاد داشت : دراین مورد داستان جالبی وجود دارد که به ذکرش می پردازم :

آن گونه که آگاهی دارید، پیش از زمان فرمانروایی «مصطفا کمال»، که او را «اتاترک» یا «پدر ترک» نامیده اند، زبان ترکی را مانند پارسی و پشتو و دیگر و دیگر... به رسم خط گویا عربی ــ در این باره حرف های زیادی وجود دارد و در این تنگنا مجال پرداختن به آن نیست ط ــ می نوشتند. او این رسم خط را به الفبای لاتین بدل نمود. به این گونه نشر  وچاپ با خط قدیمی قدغن گردید.

«محمود طرزی»،.برای نشر نوشته هایش با درد سر بزرگی رو به رو گردید. بعد ها دوست قدیمی که با مساله چاپ و نشر آشنایی داشت، به مددش رسید. او مجموعه شعری «ژولیده» را به صورت مخفی با الفبای قدیم چاپ نمود.

«محمود طرزی»، خود از «ژولیده » و «پژمرده» به صورت جداگانه نام برده است.

سال نشر : (1933/1351/1311).

26-   دیدنی ها و شنیدنی ها

این را ــ اگر مرگ امانش می داد و به پایانش می برد ــ می توانستیم «خود زنده گینامه» بخوانیم.

آقای «روان فرهادی»، که این اثر را دیده است و به گفته خودش، "نقل کتاب توسط مدون این کتاب (مقالات محمود طرزی در س.ا.ا) برای چاپ آماده است." بایست نسخه یی از آن نزدش باشد. اما، من تا جایی که می دانم این اثر تا کنون چاپ نشده است.

 او در آغاز این اثر تک بیتیی را چنین می آورد:

نوشتم شعر بسیاری دو سه سال

نظــــم آمــــــد بسوی نثر امسال

بعد چنین می نویسد، " پس از انجام یافتن «ژولیده» و «پژمرده» خواستم به نام «دید نی ها و شنیدنی ها»، خاطرات دیدنی و شنیدنی خود را بقدرممكن به نثر در قید تحریر بیارم، تا به یاد گار یك اثر تاریخی بماند." این یاد داشت در ماه اگست (1933) در «استامبول»، واقع در «تركیه» نگاشته شده است.

حادثه ها در این اثر، از زمان امیر«شیر علی» آغاز و تا «موا صلت به سرحد» او و خانوده اش را هنگام تبعید با پدرش، در بر می گیرد. او، درآخرین سطر های این اثر می نویسد،"...قافله ما برهنمایی تحصیلدار و دونفر كاتبش، بعضی تپه ها و وادی ها و ذروه ها را مرور نموده، در یك میدان فراخ و سبزی رسید...یكچند سواران خیمه ها به استقبال قافله ما اسپ تاخته آمـده، قافله را به توقف امر دادند.. »

این اثر، در آخرین هفته های زنده گی «محمود طرزی» نوشته شده است. دراین نوشته، در همین جا، با مرگ اش نقطه پایان گذارده می شود.

نسخه خطی آن نزد «عبدالوهاب طرزی»، پسرش وجود داشته است. این اثر، بعد ها به وســیله «وحیدالله طرزی» داماد «عبدالوهاب طرزی»، و نواسه برادرش، به زبان انگلیسی زیر عنوان «خاطره ها : تاریخ کوتاهی از یک دوران (1881- 1869) ترجمه و به گردهم آییی به نام «جایگاه تبادله نظرافغانستان The Afghanistan Forum»، نیویارك،ا.م.ا.، درماه مارچ (1998)، با شماره «36»، تقدیم و نشر گردید.

من نمی دانم که این ترجمه عنوان درست  است و یا آن چی را «روان فرهادی»، آورده است. من تلاش نمودم تا نسخه یی از اصل اثر به دست بیاورم، اما تا کنون موفق  نشده ام.

من به این باورم که این عنوان به دلیل این که «محمود طرزی»، سر آن نداشت تا تاریخ بنویسد، نادرست است و همان «دیدنی ها و شنیدنی ها» به نظر درست تر می آید.

سال نوشتن : (1933/1351/1311).

چشمه ها :

1.       « فرهادی»، عبدالغفور روان." مقالات محمود طرزی در سراج الاخبار افغانیه"(97- 1290 ش.).موسسه انتشارات بیهقی، حوت (1976/1355).

2.       " کتاب خانه شماره یی افغانستان".کتابخانه های دانشگاه نیویارک، ا.م.ا.

3.       Tarzi, Wahidollah. “Reminiscences: A Short History of An Era (1869-1881)” Translated edited and presented it to Afghanistan Forum, as an Occasional Paper no. 36 New York, March 1998.

پایان

شماره دهم ‌- اكتوبر ‌- ديدگاه