مطلبی که در ادامه خواهید خواند
حاصل یک مکاتبه ادبی ست بین حقیر
و سرکار خانم زهرا اسدیان . این
دوست عزیز لطف کردند و خوانشی را
بر غزل یکی از دوستان جوان برایم
فرستادند که خوانش بسیار دلپذیری
بود و حقیر حرفهایی داشتم که در
ذیل ان نوشتم . به نظرم رسید که
خواندن این دو ، هم نقد خانم
اسدیان و هم نقد روی نقدی که
نگارنده نوشته است و التبه خود
شعر ، می تواند حاوی نکات جالبی
برای سایر مخاطبین ادبی باشد .
لذا از سرکار خانم اسدیان اجازه
گرفتم که آنها را در اینجا منتشر
کنم که ایشان مهربانانه اجازه
دادند . در ادامه شعر مورد بحث و
نقد خانم اسدیان و سپس نقد روی
نقد حقیر را خواهید خواند .
امیدوارم نظر شما همچنان
راهنماییمان کند :
آمد زمینه سازی من را
خراب کرد
اسباب های بازی من را خراب کرد
گیسوی «غیر قابل تعریف» و « بی
حدش»
یک شب مخ ریاضی من را خراب کرد
او با نگاه آینه ای واقعی نساخت
خود بینی مجازی من را خراب کرد
مثل دوتا مثلث در هم فرو شده
با بولدوزر اراضی من را خراب کرد
اشغال شد خطوط و نیازم به ارتباط
احساس بی نیازی من را خراب کرد
چاقو-طناب دار- سرنگ هوا- تفنگ
اسباب های بازی من را خراب کرد
شروع غزل، شروع تامل برانگیزی است،
به گونه ای که مخاطب را کنجکاو می
کند که تا آخر غزل را بخواند و
ببیند این «زمینه سازی» و آن «اسباب
های بازی» شاعر چیست؟!
چرا که زمینه سازی لفظی جدی است و
حکایت از موضوع مهمی دارد، در
حالی که در مقابل آن اسباب های
بازی قرار دارد و این تضاد حس
کنجکاوی مخاطب را برمی انگیزد.
واژه ی «گیسو» خبر از حضور یک
معشوق می آورد و تا حدودی هویت
نهاد مستتر در فعل «آمد» بیت قبل
و حتی «او» ی مصرع بعدی را مشخص
می کند.
«غیرقابل تعریف» و «بی حد» دو
اصطلاح ریاضی هستند که به زیبایی
جایگزین واژگان ادبی شده اند. «غیرقابل
تعریف» مفهومی همچون «دلبری
برگزیده ام که مپرس» و « بی حد»
کمندی زلف یار را تداعی می کند.
اما باید دید هدف شاعر از کاربرد
اصطلاحات ریاضی چیست؟!
در مصرع بعد کاربرد این اصطلاحات
با «مخ ریاضی» ادامه پیدا می کند.
در این مصرع تقابل «شب» و «مخ
ریاضی» قابل توجه است. در ادبیات
عارفانه ما «شب» زمان دیدار عاشق
و معشوق است و حال آنکه «مخ ریاضی»
بیانگر منطق و دلیل و برهان های
عقلی است که در مقابل عشق قرار
دارد.
در بیت بعد باز تقابل عشق و منطق
به چشم می خورد. «نگاه» یکی از
طرق ارتباط عاشق و معشوق محسوب می
شود، که در کنار آن باز هم شاهد
ردپایی از اصول فیزیک هستیم: «آینه
ی واقعی»، «خوبینی مجازی». و در
واقع معشوق شاعر را سرزنش می کند.
به علاوه این بیت یادآور این بیت
آشناست: «از قضا آئینه ی چینی
شکست/ خوب شد اسباب خودبینی شکست»
اما شاعر تا اینجا به زیبایی با
واژه ها و اصطلاحات رایج در ریاضی
و فیزیک بازی کرده تا علاوه بر
تقابل عشق و عقل، به «دوتا مثلث
در هم فرو شده» که نشان اسرائیل و
نماد ویران گری (خراب کردن) هست
برسد.
در بیت بعد «اشغال شد» هم مراعات
نظیری است برای اسرائیل، بولدوزر
و اراضی و هم زمینه را برای گریز
شاعر از مفهومی به مفهومی دیگر
فراهم کرده است.
در حقیقت زمینه سازی به گونه ای
مفهوم یک تصمیم مهم را دارد که
شاعر دلایل منطقی و عقلانی برای
آن دارد و اسباب بازی همان غرور و
سرکشی و پافشاری های کودکانه است.
اما معشوق آنقدر بزرگ و برتر و
قدرتمند است که با یک نگاه خط
بطلانی می کشد بر تمامی دلایل
عقلانی و منطقی.
نکته ی قابل توجه در این غزل عکس
العمل شاعر نسبت به همین قدرت و
نفوذ معشوق است. شاعر در عین حال
که برای معشوق احترام قائل است،
با مبالغه ای که در بیت چهارم
شاهد آن هستیم، به نوعی از معشوق
خود گلایه و شکایت می کند. دربیت
بعد ارتباط شاعر و معشوق خدشه دار
می شود :« اشغال شد خطوط و نیازم
به ارتباط/ احساس بی نیازی من را
خراب کرد» و باعث می شود شاعر که
فقط با عقل به تصمیم خود نگاه می
کرده، متنبه شده و متوجه شود که
عاقبت پافشاری و سرکشی چی هست!
در بیت آخر شاعر اسباب بازی های
خودش را معرفی می کند. در این
معرفی علاوه بر اینکه شاهد مبالغه
هستیم، نشان می دهد که زمینه سازی
و تصمیم شاعر یک فاجعه و یا یک
خطای بزرگ را در پی داشته است.
اما قابل توجه ترین نکته در این
اثر آنست که آنچه این غزل از همان
ابتدا بر خواننده القا می کند،
تصویر یک پسر بچه است. گرچه این
تصویر با اسباب های بازی در در
ذهن متبادر می شود اما شیوه ی
بیان اعم از به عاریت گرفتن
اصطلاحات علمی، تکرار اصل تقابل
عقل و عشق در ابیات، مبالغه و حتی
انتقاد از معشوق نشان می دهد که
شاعر متعلق به نسل نوخاسته ای هست.
نسلی که جسارت انتقاد از معشوق
دارد! و بی چون و چرا سخن معشوق
را نمی پذیرد! شاعردر نهایت آنجا
به خود می آید و یا بهتر بگوییم،
آنجا دست از پافشاری برمی دارد و
حقیقت تصمیم خود را می بیند که
معشوق را دلگیر کرده و « خطوط
ارتباط مابین او و معشوق اشغال
شده است». ■
************
و اما من نوشتم :
سلام دوست من
نقد تحلیلی خوب شما را خواندم واز
ذهن فعال شما لذت بردم .پیداست که
توان خوبی برای نقدنویسی تحلیلی
دارید و این اسباب خوشوقتی ست .
چند نکته به نظرم می رسد که عرض
می کنم :
نکات خوب شعر را به درستی بر
شمرده اید و در حقیقت زمینه چینی
شاعرانه موجود در متن را به خوبی
باز کرده اید . اما چند مساله نیز
در غزل هست که سبب شده است کار آن
اوج مورد انتظار را تجربه نکند .
به عبارتی برخی ابیات به دلیل
یکسری ضعفها باعث قطع ارتباط حسی
مخاطب با اثر و اشکال در منطق اثر
می شوند که سعی می کنم در ادامه
به آنها اشاره کنم :
در بیت نخست چنان که گفتید زمینه
چینی خیلی خوب است ولی بیت یک
اشکال کوچک در فصاحت دارد که سبب
شده روانی اثر و نزدیکی اش به لحن
طبیعی کلام - که برای چنین
شعرهایی که می شود نوعی غزل-
گفتار تلقی شان کرد، عنصری بسیار
مهم محسوب می شود - مختل شود . «اسباب
های بازی» جمع مناسبی برای «اسباب
بازی» نیست ! «اسباب بازیها»
مصطلح است و همین ایراد کوچک سبب
می شود آن لحن جوباری اثر به هم
بخورد و در واقع مخاطب با دست
اندازی برخورد کند که نتیجه سهل
گیری شاعر و عدم توجه اش به زبان
است و ارتباط حسی را منقطع می کند.
در بیت دوم باز هم آن چه شما
گفتید کاملا صحیح است اما ترکیب «مخ
ریاضی» ترکیب فصیحی برای این جمله
نیست . توجه کنید که در لفظ
عامیانه مخ ریاضی یعنی «کسی» که
در ریاضی بسیار متبحر است نه خود
«مخ» ! بنابراین باز هم لحن طبیعی
کلام که قرار است از اصطلاحات
عامیانه سود ببرد مختل شده است و
پرهیبی از معنا به دست می دهد نه
خود معنا . اینجا اگر ضروریات وزن
اجازه می داد ، خود کلمه ریاضی
کفایت می کرد و عملا کلمه «مخ»
حشو است و حتی اگر تقابل «مخ» و «خراب
شدن» مورد نظر بود ، کلمه «منطق»
یا حتی «مغز» فصیح تر می بود .
در بیت سوم بیت خوبی ست که علاوه
بر نکاتی که شما گفتید توجه به
حقیقت و مجاز در این بیت خیلی
رندانه است . به عبارت بهتر شاعر
هر چند معترف است که تصویری که تا
کنون از خود داشته است «مجازی»
بوده ، اما به این هم اشاره می
کند که آینه معشوق هم «واقعی»
نیست ! یعنی معشوق آینه ایست که
شاید تنها ضعفهای شاعر را انعکاس
می دهد نه توانایی هایش را !...به
همین خاطر هم به او بی توجه است و
شاعر می گوید شاید تصویر من از
خودم صرفا تکیه به توانایی هایم
داشته و مجازی بوده است اما تو هم
دیگر از ان طرف بام افتاده ای و
آش به آن شوریها که تو هم می گویی
نیست !
در بیت چهارم اما شاعر فضا را عوض
می کند و به نظر من این تغییر فضا
زمینه چینی خوبی ندارد. درست است
که شاعر قصد دارد از مثلث ریاضی
به ستاره داود برسد اما این پرش
ذهنی مفصل بندی مناسب را در اثر
ندارد . به عبارت بهتر پلهای
تصویری اثر کامل نیست . اصلا
ماجرای ریاضی بالا بیشتر در حیطه
«جبر و احتمال» است نه «هندسه»!
به همین دلیل فراخوانی مثلث در
مصراع اول فراخوانی کاملی نیست و
در نتیجه از شعر بیرون می زند .حالا
به فرض که مثلث آمد ، چرا در هم
فرو شد ؟! ...توجه کنید که ستاره
داود مثلث های فرو شده است اما آن
نتیجه تخیل است نه مکانیسم تخیل
!...به عبارت بهتر شکل درست این
بود که شاعر منطقی برای در هم
شدگی مثلث ها می آفرید و بعد می
گفت حالا این شد ستاره داوود، پس
تو اشغالگری . مثلا بر می گشت به
ریشه مثلث داوود که حاصل رسیدن
آسمان و زمین و در واقع نماد کلیت
هستی ست ( و البته یگانگی خودآگاه
و ناخودآگاه و در نتیجه وحدت
روانی و خیلی چیزهای دیگر که در
نماد شناسی این نشانه آمده است )
و می گفت تو می آیی و زمین و
آسمان را به هم می دوزی و آن وقت
... . در پایان مطلب دوباره به
این بیت بر می گردم .
در بیت 5 شاعر اشغال شدن را به
عنوان پل زبانی برای تغییر فضا
قرار داده است و از اشغال زمین به
اشغال تلفن می رسد که تمهید خوب و
موفقی ست . هر چندبا اندیشه این
بیت موافق نیستم اما شاعر اندیشه
خودش را به خوبی در این بیت گفته
است . این که می گویم با این
اندیشه موافق نیستم به این خاطر
است که عشق متعالی شروع بی نیازی
ست و نه نیازمندی ! ...عشق رابطه
دو انسان مستقل است که بی هم می
توانند زندگی کنند اما با هم بودن
را ترجیح می دهند . «من بی تو نمی
توانم زندگی کنم» غیر از سطحی
بودن، بیان گر عدم استقلال فردی
ست و حاکی از جبر در انتخاب و
البته نوعی اعتیاد ،حال آن که
چنان که گفتم عشق رابطه دو انسان
مستقل است ، کاملا مختارانه و
البته در جهت شکستن عادتها !...عشق
تجربه هر روزه است . ...بگذریم که
این بحث دراز دامن است وبه نقد
فعلی ما بر نمی گردد . شاعر
اندیشه خودش را خوب بازتاب داده
است .
در بیت 6 اگر از همان ایراد گفته
شده در مصراع اول در باب «اسباب
های بازی » بگذریم ، پایان بندی
خوبی ست برای جمع کردن شعر هر چند
شاید کمی کلیشه ای و زیادی جنایی
به نظر برسد . اما به هر حال با
توجه به زمینه چینی شاعر در کلیت
شعر توی ذوق نمی زند .
خلاصه این که هم شعر شعر نسبتا
خوبی ست و هم شما خیلی خوب به
درون واژگانش نقب زده اید .
اما نکته پایانی :
به نظر من همیشه فرق است میان
شاعری که تمهید می چیند و شاعری
که ناخودآگاه می سراید و هماهنگی
های شعری اش ناشی از نظم «ناخودآگاه»
است . توجه کنیم ! شعر سرریز «ناخودآگاه»
است و «ناخودآگاه» خود موجودیتی
منظم است . در نتیجه از کوزه همان
برون تراود که در اوست . شعر هم
منظم می شود و اجزایش به شکل
پنهان با هم ارتباط می گیرند .
یعنی اینکه مولانا ننشسته بگوید :
خوب حالا می خواهم بیتی بگویم که
توی اش د وتا مراعات نظیر باشد ،
سه تا تضاد و 5 تا ایهام و موسیقی
اش هم تتتن تتتن تنانه باشد ! ...او
سر به جنون گذاشته و شعر جوشیده و
در ناخودآگاهی اش نظم گرفته است .
این نوع شعر هم ارتباط های پنهان
تری دارد - یعنی تمهیداتش روکار
نیست - و هم صداقتی ناگفتنی دارد
که «ناخودآگاه» ِمخاطب را قلقلک
می دهد . اما شاعری که می نشیند و
تمهیدات را در شعر اجرا می کند
بیش از آن که شاعر باشد، در
بهترین حالت ، یک مهندس خوب و
تکنیسین ماهر است . شما اثار
درخشانی از خاقانی را می بینید که
حیران می مانید در توانایی اش بر
زبان و دانش و فن شاعری ، اما
خاقانی هیچوقت سعدی و مولانا و
حافظ نمی شود . حتی اگر بنای
مقایسه را تکنیکی ترین شعر خاقانی
و ساده ترین شعر این بزرگان قرار
دهیم . چرا ؟!... چون خاقانی در
بسیاری از اشعارش یک صنعتگر چیره
دست را به تماشا می گذارد نه یک
شاعر جوشنده را . حال استثنا کنید
برخی از غزلهای او را و البته
قصایدی چون قصیده مسیحائیه یا
قصیده اش در مرگ پسرش و ... .
در باب این غزل من معتقدم در برخی
ابیات مثل همان بیت 4، شاعر
آگاهانه مفاهیم را در هم گره زده
و به همین خاطر ماجرا تصنعی به
نظر می رسد . تمهیدات را گذاشته
تا مخاطب بخواند و بگوید تبارک
الله شاعر ! ... این پیش
اندیشیدگی نَفَس شاعرانگی را
گرفته است و ظرفیت جوششی کلام را
کاهیده . مثلا همین بیت را مقایسه
کنید با بیت 3 که همین تمهیدات را
دارد اما خیلی زیرپوستی تر .
بی شک شاعرجوان ما توانمند است و
به اسباب کارش در شعر آشناست .
اما اگر می دیدمش به او می گفتم
کمی بیشتر خود را رها کند تا
تمهیدات از سطح به سمت عمق حرکت
کنند و تزیینی آویخته بر کلام
نباشند بلکه خود کلام باشند بی کم
و کاست .
باز هم ممنونم که قابل دانستید و
خوشحالم که نقد نویسی دقیق به جمع
منتقدان کم شمارمان اضافه شده است
.
شاد باشید و برقرار
